ویروسهای ذهنی چگونه ما را از پای در میآورند؟ (جنگ شناختی – قسمت ۱۶)
زنجیره کشتار شناختی؛ ویروسهای ذهنی چگونه ما را از پای در میآورند؟ (جنگ شناختی – قسمت ۱۶)
مقدمه: مهندسیِ یک سقوط
در اصطلاحات نظامی کلاسیک و جنگ سایبری، مفهومی وجود دارد به نام «زنجیره کشتار» (Kill Chain). این مفهوم مراحلی را توصیف میکند که یک مهاجم برای نابودی هدفش باید طی کند (مثلاً: شناسایی هدف، قفل کردن رادار، شلیک موشک، اصابت).
اگر مدافع بتواند این زنجیره را در هر مرحلهای قطع کند، حمله خنثی میشود.
اما در «جنگ شناختی»، هدف انهدام هواپیما نیست؛ هدف «انهدامِ عقلانیت» و «تسخیرِ اراده» است. در قسمت شانزدهم، میخواهیم «زنجیره کشتار شناختی» (Cognitive Kill Chain) را کالبدشکافی کنیم. دشمن چگونه یک فکر مسموم را در ذهن نخبگان و تودهها میکارد و آن را تبدیل به رفتار خشونتآمیز میکند؟
حلقه اول: شناسایی (Reconnaissance)
هیچ حملهای کورکورانه نیست. دشمن ابتدا «نقاط ضعف» و «گسلهای» جامعه هدف را شناسایی میکند.
- در جامعه: بیکاری، تبعیض قومیتی، شکاف نسلها.
- در دانشگاه: نارضایتی از کیفیت غذا، نا امیدی، آینده شغلی مبهم.
دشمن با استفاده از کلاندادهها (Big Data) میفهمد که الان دانشجو روی چه موضوعی حساس است.
حلقه دوم: تسلیح (Weaponization)
حالا باید برای آن نقطه ضعف، یک «سلاح» ساخت. در جنگ شناختی، سلاح چیست؟
«محتوا.»
یک کلیپ تقطیع شده، یک میم طنزآمیز، یک شایعه جذاب یا یک خبر دروغین که دقیقاً دست میگذارد روی همان زخم شناسایی شده. محتوا باید طوری طراحی شود که احساسات (خشم، ترس، تحقیر) را برانگیزد.
حلقه سوم: تحویل یا تزریق (Delivery)
سلاح ساخته شده باید به ذهن مخاطب برسد.
این کار توسط ارتشهای سایبری، رباتها (Bots)، اینفلوئنسرهای اجارهای و الگوریتمهای شبکههای اجتماعی انجام میشود. ناگهان میبینید یک خبر در تمام گروههای دانشجویی و کانالها وایرال میشود. این یک اتفاق طبیعی نیست؛ یک «تزریق سیستماتیک» است.
حلقه چهارم: بهرهبرداری (Exploitation)
اینجا مرحلهای است که ویروس وارد ذهن شده و شروع به کار میکند.
محتوای ارسالی، سیستم «آمیگدال» (مرکز خشم و ترس) مغز را فعال میکند. مخاطب دچار هیجان میشود، قدرت تحلیل منطقیاش پایین میآید و احساس میکند «باید کاری بکند».
حلقه پنجم: اقدام (Action)
این حلقه نهایی است. ذهنِ تسخیر شده، تبدیل به «کنش» میشود.
- دانشجو شیشه میشکند.
- استاد بیانیه تند و احساسی میدهد.
- کاربر کامنت توهینآمیز میگذارد.
در اینجا، فرد تبدیل به سرباز پیادهنظامِ دشمن شده است، در حالی که فکر میکند دارد از حق خودش دفاع میکند.
دفاع شناختی: قطع کردن زنجیره
ما کجای این زنجیره میتوانیم دفاع کنیم؟
بهترین دفاع، در حلقههای اول است.
- ضد شناسایی: نگذاریم دشمن نقاط ضعفمان را ببیند (یا نقاط ضعف را برطرف کنیم تا زخمی نباشد).
- سواد رسانهای (در مرحله تزریق): اگر یاد بگیریم که هر محتوایی را بازنشر نکنیم و منبعش را چک کنیم، زنجیره در مرحله ۳ قطع میشود و به مرحله انفجار (اقدام) نمیرسد.
نتیجهگیری
جنگ شناختی، جادو نیست؛ یک مهندسی دقیق است. اگر مراحل این مهندسی را بشناسیم، در برابر ویروسهای ذهنی واکسینه میشویم. سواد رسانهای، قیچیِ بریدنِ این زنجیر است.